Το σκοτάδι που έμεινε

Μια αληθινή πληγή από τα πρώτα χρόνια της ζωής.

Ήταν μόλις τριών ετών.

Τριών.

Μια ηλικία που ένα παιδί θα έπρεπε να μαθαίνει τον κόσμο μέσα από αγκαλιές, παιχνίδια, παραμύθια και γνώριμες φωνές. Θα έπρεπε να μπορεί να κλάψει και να ξέρει πως κάποιος θα έρθει. Να φοβηθεί και να υπάρχει ένα χέρι να το προστατεύσει. Να ανοίξει τα μάτια του μέσα στη νύχτα και να βρει ένα πρόσωπο που θα του ψιθυρίσει πως όλα είναι καλά.

Εκείνη, όμως, βρισκόταν σε ένα νοσοκομείο.

Ένα μικρό κορίτσι, χαμένο ανάμεσα σε τοίχους που δεν γνώριζε, σε φωνές που δεν αναγνώριζε, σε βήματα που ακούγονταν πίσω από πόρτες και σε μυρωδιές που θα χαράζονταν στη μνήμη της για πολύ περισσότερο απ' όσο θα μπορούσε ποτέ να φανταστεί.

Χρόνια αργότερα, θα θυμόταν ακόμη τη μυρωδιά του νοσοκομείου.

Υπάρχουν μνήμες που δεν φυλάγονται σαν εικόνες. Φυλάγονται σαν αισθήσεις. Μένουν κάπου βαθιά, περιμένοντας μια στιγμή για να επιστρέψουν, ακόμη κι όταν τα χρόνια έχουν σκεπάσει τα υπόλοιπα.

Το παιδί είχε πάει εκεί για μια επέμβαση στο μάτι.

Δεν μπορούσε να καταλάβει τι σήμαινε χειρουργείο. Δεν γνώριζε τι ήταν οι γιατροί, γιατί την εξέταζαν, γιατί την άφηναν σε έναν άγνωστο χώρο, γιατί το σώμα της περνούσε κάτι που η ίδια δεν είχε επιλέξει.

Δεν είχε τις λέξεις για να ρωτήσει.

Δεν είχε τη δύναμη να απαιτήσει εξηγήσεις.

Δεν μπορούσε να πει:

«Σας παρακαλώ, εξηγήστε μου τι μου συμβαίνει».

Μπορούσε μόνο να αισθάνεται.

Και αυτό που αισθανόταν ήταν φόβος.

Γιατί εκείνο το κορίτσι δεν ήταν απλώς ένα παιδί στο νοσοκομείο.

Ήταν ένα παιδί ιδρύματος. Ένα παιδί που είχε ήδη γνωρίσει την απουσία εκεί όπου θα έπρεπε να υπάρχει φροντίδα. Ένα παιδί που δεν είχε δίπλα του το γνώριμο πρόσωπο που θα μπορούσε να μετατρέψει έναν άγνωστο χώρο σε κάτι λιγότερο τρομακτικό.

Δεν υπήρχε μια δική της αγκαλιά να αναζητήσει.

Δεν υπήρχε μια γνώριμη φωνή να της πει τι θα συνέβαινε.

Δεν υπήρχε κάποιος που να μπορούσε να της εξηγήσει πως αυτό που περνούσε είχε αρχή και τέλος.

Και για ένα παιδί τριών ετών, αυτή η απουσία δεν είναι μια αφηρημένη έννοια.

Είναι ολόκληρος ο κόσμος του.

Γιατί το παιδί δεν γνωρίζει τις λέξεις «εγκατάλειψη», «ιδρυματική φροντίδα», «ιατρική επέμβαση». Δεν μπορεί να καταλάβει τις συνθήκες που το έφεραν εκεί ούτε να ξεχωρίσει τι είναι προσωρινό και τι μόνιμο.

Γνωρίζει μόνο αν κάποιος έρχεται όταν φοβάται.

Αν κάποιος το παρηγορεί όταν πονάει.

Αν υπάρχει ένα πρόσωπο που μπορεί να εμπιστευτεί όταν όλα γύρω του γίνονται ξένα.

Κι εκείνη τη στιγμή, το κορίτσι δεν είχε αυτή τη βεβαιότητα.

Ύστερα ήρθε το σκοτάδι.

Όταν ξύπνησε, το μάτι της ήταν δεμένο.

Ο κόσμος, που πριν υπήρχε γύρω της, είχε αλλάξει χωρίς να μπορεί να καταλάβει το γιατί.

Προσπάθησε να ανοίξει τα μάτια της.

Δεν έβλεπε όπως πριν.

Δεν ήξερε για τον επίδεσμο. Δεν μπορούσε να κατανοήσει την επέμβαση, την ανάρρωση, τον προσωρινό χαρακτήρα αυτού που συνέβαινε.

Δεν γνώριζε πως υπήρχε μια εξήγηση.

Δεν γνώριζε πως υπήρχε ένα μετά.

Ήξερε μόνο αυτό που βίωνε εκείνη τη στιγμή.

Πριν υπήρχε φως.

Τώρα το φως έμοιαζε να έχει χαθεί.

Και μέσα στο μυαλό ενός παιδιού τόσο μικρού, που δεν μπορούσε ακόμη να μετρήσει τον χρόνο ούτε να καταλάβει τις εξηγήσεις των μεγάλων, ο φόβος μπορούσε να πάρει την πιο απόλυτη μορφή του.

Κι αν δεν ξαναδώ;

Κι αν έτσι θα είναι από εδώ και πέρα;

Κι αν αυτό που μου συνέβη δεν αλλάξει ποτέ;

Δεν γνωρίζουμε ποιες ακριβώς λέξεις πέρασαν τότε από το μυαλό της. Ίσως να μην υπήρχαν καν ολοκληρωμένες σκέψεις. Ίσως να υπήρχε μόνο εκείνη η πρωτόγονη, ανείπωτη αγωνία ενός παιδιού που ξαφνικά δεν μπορούσε να προσανατολιστεί στον κόσμο του.

Όμως ο φόβος δεν χρειάζεται πάντοτε λέξεις για να γίνει αληθινός.

Μερικές φορές αρκεί να μην ξέρεις τι σου συμβαίνει.

Και να μην υπάρχει κάποιος δικός σου εκεί για να σου πει πως δεν κινδυνεύεις να χάσεις για πάντα αυτό που αγαπάς.

Ήρθε η νύχτα.

Και μαζί της η σιωπή.

Εκείνη η σιωπή που, για έναν μεγάλο άνθρωπο, μπορεί να είναι απλώς η ησυχία ενός δωματίου, αλλά για ένα μικρό παιδί μπορεί να γίνει ένας απέραντος τόπος όπου ο φόβος ακούγεται πιο δυνατά από οτιδήποτε άλλο.

Το κορίτσι έκλαιγε.

Φοβόταν.

Δεν μπορούσε να καταλάβει γιατί έπρεπε να βρίσκεται εκεί, γιατί το μάτι της ήταν δεμένο, γιατί δεν έβλεπε όπως πριν, πότε θα τελείωνε αυτή η κατάσταση.

Δεν είχε τρόπο να βάλει σε τάξη όσα συνέβαιναν μέσα της.

Και το πιο δύσκολο δεν ήταν μόνο το σκοτάδι.

Ήταν πως έπρεπε να το αντιμετωπίσει χωρίς τη συναισθηματική ασφάλεια που χρειαζόταν ένα παιδί στην ηλικία της.

Ένα παιδί δεν χρειάζεται να γνωρίζει την επιστήμη για να αισθανθεί ασφαλές. Χρειάζεται έναν άνθρωπο που να μπορεί να του μεταφέρει, με μια φωνή και ένα άγγιγμα, πως αυτό που συμβαίνει δεν το αφήνει μόνο του.

Εκείνη δεν μπορούσε να καταλάβει αν το σκοτάδι θα τελείωνε.

Δεν μπορούσε να γνωρίζει πως το πρωί θα ερχόταν.

Δεν μπορούσε να στηριχτεί στη λογική, γιατί δεν είχε ακόμη την εμπειρία που θα της επέτρεπε να την αναπτύξει.

Για εκείνη, το σκοτάδι δεν ήταν μια ώρα της ημέρας.

Ήταν αυτό που ζούσε.

Και όταν είσαι τριών ετών, αυτό που ζεις τώρα μπορεί να μοιάζει με ολόκληρη την αιωνιότητα.

Η επέμβαση τελείωσε.

Ο επίδεσμος κάποτε αφαιρέθηκε.

Το φως επέστρεψε.

Το μάτι της συνέχισε να βλέπει.

Η ζωή προχώρησε.

Οι ημέρες έγιναν μήνες, οι μήνες χρόνια. Το μικρό κορίτσι μεγάλωσε, απέκτησε τη δυνατότητα να καταλαβαίνει όσα τότε δεν μπορούσε, έμαθε πως ο επίδεσμος ήταν προσωρινός και πως η αδυναμία της να δει εκείνη τη νύχτα δεν σήμαινε πως είχε χάσει για πάντα την όρασή της.

Εξωτερικά, εκείνη η περιπέτεια είχε τελειώσει.

Όμως κάποια πράγματα δεν τελειώνουν πάντοτε την ίδια στιγμή που τελειώνει το γεγονός που τα προκάλεσε.

Μερικές εμπειρίες παραμένουν συνδεδεμένες με τον φόβο, με τις αισθήσεις, με την αίσθηση πως κάτι μπορεί να συμβεί χωρίς να το καταλαβαίνεις και χωρίς να έχεις κάποιον δίπλα σου.

Και χρόνια αργότερα, όταν έπεφτε το σκοτάδι, κάτι μέσα της εξακολουθούσε να αντιδρά.

Όταν έσβηναν τα φώτα, ένιωθε φόβο.

Όταν νύχτωνε, η ησυχία μπορούσε να γίνει απειλητική.

Κι όταν κοβόταν ξαφνικά το ρεύμα, η καρδιά της χτυπούσε πιο γρήγορα, σαν να είχε συμβεί κάτι που έπρεπε να αντιμετωπιστεί αμέσως.

Η ενήλικη γυναίκα γνώριζε πως έβλεπε.

Τα μάτια της λειτουργούσαν.

Η λογική της είχε όλες τις πληροφορίες που έλειπαν από το τρίχρονο παιδί.

Κι όμως, ο φόβος επέστρεφε.

Γιατί η λογική μπορεί να γνωρίζει ότι μια κατάσταση είναι ασφαλής, ενώ το συναίσθημα εξακολουθεί να αντιδρά σαν να βρίσκεται μπροστά σε έναν παλιό κίνδυνο.

Δεν είναι αντίφαση.

Δεν είναι αδυναμία χαρακτήρα.

Και δεν είναι λόγος να ντρέπεται κανείς.

Είναι η δυσκολία ενός ανθρώπου να αισθανθεί, σε μια συγκεκριμένη στιγμή, την ασφάλεια που γνωρίζει με το μυαλό του.

Κι έτσι, κάθε φορά που το ρεύμα κοβόταν, εκείνη αναζητούσε γρήγορα ένα φως.

Ένα κινητό.

Έναν φακό.

Μια μικρή φωτεινή επιφάνεια που θα της επέτρεπε να προσανατολιστεί ξανά.

Κι όταν το φως άναβε, ανακουφιζόταν.

Μα ίσως, πίσω από αυτή την ανακούφιση, να υπήρχε και κάτι ακόμη.

Η ανάγκη να βεβαιωθεί πως ο κόσμος ήταν ακόμη εκεί.

Πως μπορούσε να τον δει.

Πως δεν είχε επιστρέψει, χωρίς προειδοποίηση, σε εκείνη την κατάσταση όπου δεν καταλάβαινε τι της συνέβαινε.

Υπάρχει, όμως, μια λεπτομέρεια σε αυτή την ιστορία που δεν πρέπει να χαθεί.

Το κορίτσι δεν φοβήθηκε μόνο επειδή δεν έβλεπε.

Φοβήθηκε μέσα σε μια συνθήκη όπου δεν είχε τον έλεγχο, δεν μπορούσε να καταλάβει τι συνέβαινε και δεν είχε δίπλα του το πρόσωπο που θα μπορούσε να του προσφέρει τη σιγουριά που χρειαζόταν.

Το σκοτάδι ήταν το ορατό μέρος της εμπειρίας.

Κάτω από αυτό υπήρχε η αβεβαιότητα.

Η αδυναμία να καταλάβει.

Η απουσία μιας γνώριμης παρουσίας.

Και ίσως, μέσα στην πορεία της ζωής της, εκείνη η πρώτη εμπειρία να απέκτησε μια σημασία μεγαλύτερη από την ίδια την επέμβαση.

Γιατί υπάρχουν άνθρωποι που μεγαλώνουν κουβαλώντας όχι μόνο τον φόβο συγκεκριμένων πραγμάτων, αλλά και την ανάγκη να γνωρίζουν πως, όταν συμβεί κάτι δύσκολο, δεν θα βρεθούν ξανά μόνοι.

Δεν σημαίνει πως κάθε μεταγενέστερη δυσκολία προέρχεται από εκείνη τη νύχτα. Η ανθρώπινη ψυχή είναι πιο σύνθετη από μία μόνο ανάμνηση.

Όμως εκείνη η εμπειρία ήταν πραγματική.

Και ο φόβος που άφησε πίσω της ήταν πραγματικός.

Δεν χρειαζόταν να αποδείξει σε κανέναν ότι είχε λόγο να φοβάται.

Δεν χρειαζόταν να δικαιολογήσει γιατί, ακόμη και ως ενήλικη, ήθελε ένα φως αναμμένο.

Δεν χρειαζόταν να μαλώνει τον εαυτό της επειδή κάτι που είχε συμβεί πριν από τόσα χρόνια εξακολουθούσε να την αγγίζει.

Κάποια στιγμή, μέσα στα χρόνια, η γυναίκα άρχισε να κοιτάζει εκείνο το μικρό κορίτσι με διαφορετικό τρόπο.

Όχι πια με την απορία του ανθρώπου που αναρωτιέται γιατί δεν κατάφερε να ξεπεράσει τον φόβο του.

Αλλά με την κατανόηση ενός ανθρώπου που αναγνωρίζει τι είχε να αντιμετωπίσει.

Άρχισε να το φαντάζεται ξανά.

Τριών ετών.

Με το μάτι δεμένο.

Σε έναν άγνωστο χώρο.

Να προσπαθεί να καταλάβει γιατί δεν έβλεπε όπως πριν.

Να περιμένει να τελειώσει κάτι που δεν μπορούσε να εξηγήσει.

Να φοβάται χωρίς να γνωρίζει αν ο φόβος του είχε τέλος.

Και τότε, ίσως για πρώτη φορά, αντί να ρωτήσει τον εαυτό της γιατί εξακολουθούσε να φοβάται, θα μπορούσε να πει:

«Τώρα καταλαβαίνω λίγο καλύτερα».

Δεν ήσουν παρά ένα μικρό παιδί.

Δεν μπορούσες να ξέρεις πως ο επίδεσμος θα αφαιρούνταν.

Δεν μπορούσες να προβλέψεις το πρωί.

Δεν μπορούσες να καταλάβεις την ιατρική εξήγηση.

Δεν μπορούσες να κάνεις τον εαυτό σου να αισθανθεί ασφαλής μόνο με τη σκέψη.

Και δεν ήταν δική σου ευθύνη να τα καταφέρεις όλα αυτά.

Ήσουν τριών ετών.

Είχες ανάγκη από προστασία.

Είχες ανάγκη από εξηγήσεις που να μπορούσες να καταλάβεις.

Είχες ανάγκη από μια παρουσία που να σε βοηθήσει να περάσεις μέσα από τον φόβο.

Δεν ήσουν αδύναμη επειδή φοβήθηκες.

Δεν ήσουν λιγότερο γενναία επειδή έκλαψες.

Δεν απέτυχες επειδή η ανάμνηση έμεινε μαζί σου.

Ήσουν ένα παιδί που βίωσε κάτι τρομακτικό χωρίς να έχει τα μέσα να το κατανοήσει.

Και άξιζες φροντίδα.

Ίσως αυτή να είναι η πιο δύσκολη αλήθεια που χρειάζεται να αναγνωρίσει ένας άνθρωπος όταν επιστρέφει στις πληγές της παιδικής του ηλικίας.

Ότι δεν χρειάζεται να μετατρέψει κάθε πόνο σε απόδειξη δύναμης.

Δεν χρειάζεται να πει πως όλα έγιναν για καλό.

Δεν χρειάζεται να ευγνωμονεί τις δυσκολίες που τον πλήγωσαν.

Μπορεί απλώς να παραδεχτεί πως κάτι τον φόβισε.

Πως κάτι τον πόνεσε.

Πως κάτι τού έλειψε.

Και πως, τότε, είχε κάθε δικαίωμα να χρειάζεται περισσότερη φροντίδα από όση μπορούσε να προσφέρει μόνο του.

Η δύναμη δεν βρίσκεται στο να αρνείται κανείς την πληγή του.

Βρίσκεται, κάποιες φορές, στο να σταματήσει να κατηγορεί τον εαυτό του γι' αυτήν.

Και σήμερα;

Σήμερα η γυναίκα μπορεί να ανάψει το φως.

Μπορεί να πάρει τον φακό της.

Μπορεί να κοιτάξει γύρω της και να υπενθυμίσει στον εαυτό της πως βρίσκεται στο παρόν, όχι στο νοσοκομείο εκείνης της παιδικής ηλικίας.

Και αν ο φόβος επιστρέψει, δεν χρειάζεται να θυμώσει με τον εαυτό της.

Μπορεί να σταθεί για λίγο.

Να αναπνεύσει.

Να κοιτάξει το δωμάτιο.

Να αναγνωρίσει πού βρίσκεται και τι συμβαίνει πραγματικά τώρα.

Και ίσως, μέσα της, να απευθυνθεί σε εκείνο το μικρό κορίτσι.

Όχι για να απαιτήσει να σταματήσει να φοβάται.

Αλλά για να του προσφέρει, έστω και τώρα, λίγη από την κατανόηση που του έλειψε τότε.

«Σε θυμάμαι.

Θυμάμαι πως φοβήθηκες.

Θυμάμαι πως δεν ήξερες τι σου συνέβαινε.

Θυμάμαι πως ήσουν πολύ μικρή για να καταλάβεις.

Δεν θα σου πω πως δεν έπρεπε να φοβάσαι.

Δεν θα σε μαλώσω επειδή φοβήθηκες.

Θα σου πω μόνο πως τώρα γνωρίζουμε περισσότερα.

Το μάτι σου δεν έμεινε τυφλό.

Ο επίδεσμος αφαιρέθηκε.

Το φως επέστρεψε.

Κι εκείνη η νύχτα, όσο τρομακτική κι αν ήταν, δεν κράτησε για πάντα.

Τώρα μπορούμε να κοιτάξουμε γύρω μας.

Τώρα μπορούμε να ζητήσουμε βοήθεια.

Τώρα μπορούμε να πούμε τι μας φοβίζει.

Και δεν χρειάζεται να ντρεπόμαστε γι' αυτό».

Κανείς δεν μπορεί να γυρίσει πίσω και να αλλάξει εκείνη τη νύχτα.

Κανείς δεν μπορεί να επιστρέψει στον χρόνο για να καθίσει δίπλα στο τρίχρονο κορίτσι, να του κρατήσει το χέρι και να του εξηγήσει με απλά λόγια τι θα συνέβαινε.

Και αυτή είναι μια αλήθεια που πονάει.

Γιατί υπάρχουν πράγματα που, όταν λείπουν από την παιδική ηλικία, δεν μπορούν να επιστραφούν με τον ίδιο τρόπο αργότερα.

Όμως μπορούν να αναγνωριστούν.

Μπορούν να ειπωθούν.

Μπορούν να πάψουν να αντιμετωπίζονται σαν κάτι για το οποίο πρέπει να ντρέπεται εκείνος που τα έζησε.

Και ο άνθρωπος που μεγάλωσε μπορεί να μάθει να φροντίζει τον εαυτό του με περισσότερη υπομονή, να αναζητά βοήθεια όταν τη χρειάζεται και να μην απαιτεί από τον εαυτό του να έχει ξεπεράσει τα πάντα μόνο και μόνο επειδή πέρασαν τα χρόνια.

Το σκοτάδι εκείνης της νύχτας ανήκει στο παρελθόν.

Ο φόβος, όμως, δεν υπακούει πάντοτε στο ημερολόγιο.

Γι' αυτό και η γυναίκα δεν χρειάζεται να νικήσει τον εαυτό της για να προχωρήσει.

Χρειάζεται να πάψει να τον αντιμετωπίζει σαν αντίπαλο.

Να καταλάβει πως το μικρό κορίτσι που φοβήθηκε δεν ήταν βάρος.

Ήταν ένα παιδί που είχε ανάγκη από αγάπη.

Και πως η ενήλικη γυναίκα που εξακολουθεί κάποιες φορές να φοβάται δεν είναι λιγότερο άξια, λιγότερο δυνατή ή λιγότερο ολοκληρωμένη εξαιτίας αυτής της ανάμνησης.

Είναι ένας άνθρωπος με μια ιστορία.

Μια ιστορία που δικαιούται να ειπωθεί χωρίς ντροπή.

Μια ιστορία που δεν χρειάζεται να κρύβεται πίσω από τη σιωπή.

Και μια ιστορία που μπορεί να συνεχιστεί με περισσότερη κατανόηση για εκείνο το μικρό παιδί που κάποτε δεν ήξερε τι θα του συμβεί.

Γιατί σήμερα, η γυναίκα γνωρίζει κάτι που τότε ήταν αδύνατο να γνωρίζει.

Το σκοτάδι εκείνης της νύχτας δεν ήταν αιώνιο.

Ο φόβος της δεν ήταν απόδειξη αδυναμίας.

Και η μοναξιά που βίωσε τότε δεν ήταν απόδειξη ότι δεν άξιζε να έχει κάποιον δίπλα της.

Άξιζε. Από την πρώτη στιγμή.

Στα τρία της χρόνια.

Στο νοσοκομείο.

Με το μάτι δεμένο.

Μέσα στο σκοτάδι.

Χωρίς να μπορεί να εξηγήσει τον φόβο της.

Άξιζε να την παρηγορήσουν.

Άξιζε να της μιλήσουν με τρυφερότητα.

Άξιζε να μην αισθάνεται μόνη.

Και δεν χρειάζεται να αποδείξει τίποτα για να το αξίζει σήμερα.

Ούτε να είναι δυνατή κάθε στιγμή.

Ούτε να έχει ξεπεράσει κάθε φόβο.

Ούτε να μπορεί να εξηγήσει κάθε πληγή της.

Είναι αρκετό που είναι ένας άνθρωπος.

Ένας άνθρωπος που κάποτε ήταν ένα μικρό κορίτσι και που κουβαλά ακόμη τη μνήμη εκείνης της νύχτας.

Και ίσως, κάπου βαθιά μέσα της, να μπορεί πλέον να πει εκείνα τα λόγια που το παιδί δεν είχε τρόπο να ζητήσει να ακούσει:

«Δεν έφταιγες που φοβήθηκες.

Δεν έφταιγες που δεν καταλάβαινες.

Δεν έφταιγες που χρειαζόσουν κάποιον.

Ήσουν πολύ μικρή για να τα αντιμετωπίσεις όλα αυτά μόνη σου.

Και άξιζες να έχεις κάποιον δίπλα σου».

Και αν υπάρχει κάτι που μπορεί να αλλάξει σήμερα, δεν είναι το παρελθόν.

Είναι ο τρόπος με τον οποίο εκείνο το παιδί θυμάται τον εαυτό του μέσα από τα μάτια της γυναίκας που έγινε.

Όχι πια σαν ένα φοβισμένο παιδί που δεν μπορούσε να δει.

Αλλά σαν ένα παιδί που βρέθηκε μέσα σε κάτι που δεν καταλάβαινε, φοβήθηκε όπως θα φοβόταν ένα παιδί της ηλικίας του και συνέχισε να μεγαλώνει.

Και η γυναίκα που έγινε δεν χρειάζεται να σβήσει εκείνη τη μνήμη για να προχωρήσει.

Μπορεί να την κρατήσει χωρίς να κατηγορεί τον εαυτό της.

Μπορεί να θυμάται χωρίς να ντρέπεται.

Μπορεί να φοβάται κάποιες φορές και παρ' όλα αυτά να συνεχίζει.

Γιατί η αληθινή νίκη δεν είναι να μην ξαναπέσει ποτέ η νύχτα.

Είναι να μην πιστεύει πια πως το σκοτάδι αποδεικνύει ότι είναι μόνη ή αβοήθητη.

Το φως επέστρεψε τότε.

Και σήμερα, κάθε φορά που ανάβει ένα φως μέσα στο δωμάτιο, υπάρχει κάτι που μπορεί να θυμάται.

Όχι μόνο τη νύχτα που φοβήθηκε.

Αλλά και την αλήθεια που εκείνο το παιδί δεν μπορούσε ακόμη να γνωρίζει:

Δεν ήταν ποτέ λιγότερο άξια αγάπης επειδή φοβήθηκε μέσα στο σκοτάδι.

Και δεν χρειάζεται να αποδείξει τη δύναμή της για να αξίζει φροντίδα.